بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ
به نام خداوند بخشنده و مهربان. خداوند بزرگ که هم به من و هم به همه مخلوقاتش میبخشد و روزی میدهد و همه ما را میهمان خود کردهاست و او بر ما مهربان است. با نام او و با اجازه او و با اعتماد و تکیه بر او آغاز میکنم و این بهترین نوع آغاز است. نباید بدون یاد او کاری را آغاز کنم و باید در هر آغاز، یاد بخشندگی و مهربانی او باشم و تنها به او امید ببندم.
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمينَ
ستودن و بیان خوبیها مخصوص خداوندی است که جهانیان را پرورش میدهد. هر خوبی در هر کجا و هر کسی هست، از خداست و اوست که آقا و صاحب اختیار همه ساکنان همه جهانهاست و آنها را به نیکویی پرورش و رشد دادهاست. ما هر خوبی که در خود یا دیگران یا حتی زمین و آسمان و گیاهان و حیوانها میبینم، از خدا سرچشمه گرفته و با دیدن هر خوبی، بایستی یاد خدا کنیم و سپاسگزار او باشیم. او ما را با روزی خود و با امکاناتی که در اختیارمان قرار داده پرورش میدهد و از نوزادی تا خردسالی تا کودکی تا نوجوانی تا جوانی تا میانسالی تا سالخوردگی بزرگمان میکند و روح و جسم ما را میهمان نعمتهای خود میسازد.
الرَّحْمنِ الرَّحيمِ
او بخشنده است و او مهربان است. از او بخشندگی را بیاموزیم و به دیگران از آنچه او به ما بخشیده ببخشیم. مهربانی او را ارج نهیم و او را دوست بداریم و در مسیر مورد رضایت او قدم برداریم. دوستان او را دوست بداریم و از دشمنانش دوری گزینیم. به بخشندگی و مهربانی او امید ببندیم و از آن سوء استفاده نکنیم. شکرگزار بخشایش او باشیم تا مشمول قهر او نشویم.
مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ
خدای بزرگ، فرمانروای روز جزا است. روز جزا، فرجام کار ماست. خدا ما را نسبت به رخداد این روز بزرگ هشدار میدهد. روز جزا، روزی است که پس از مرگمان در پیش رو داریم و بسیار به ما نزدیک است. روزی است که سرنوشت ما روشن میشود که آیا اهل نجات و بهشت خواهیمبود یا اهل هلاکت و دوزخ؟ خدای روزیدهنده ما و خدایی که به ما مهربانیهای فراوان کرده، در روز جزا هموست که فرمانرواست و از ما بازخواست میکند که با روزیای که به ما داده چه کردیم؟ پاسخ ما به مهربانی خدا چه بودهاست؟ کسی غیر از خدا، در روز تعیین سرنوشت، قدرت نجات ما را ندارد. در این دنیا بایستی با نگرانی از عاقبت خود و خانوادهمان، امانتدار روزی خدا و قدرشناس مهربانی خدا باشیم.
اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعينُ
ما تنها تو را میپرستیم و تنها از تو کمک میخواهیم. راه نجات ما در روز جزا هم همین است. اگر به کسی غیر از تو ایمان داشتهباشیم یا به کسی غیر از تو امید ببندیم یا به جای اینکه از تو کمک بخواهیم و مسیر مورد رضای تو را بپیماییم، از آفریدگانت کمک بگیریم و به آنها اعتماد کنیم و از آنها راهنمایی بجوییم، نمیتوانیم بگوییم که تنها تو را پرستیدهایم و تنها از تو کمک خواستهایم! اگر خدای بزرگ را به خدایی و فرمانروایی مطلق همه جهان باور داریم، میتوانیم از غیر خدا قطع امید کنیم و تا جایی که قلبمان همراهی میکند به خدا تکیه و توکل کنیم آن هم نه از نوع شعاری بلکه عمیقا و واقعی! اینکه به خدا بگوییم تنها از تو کمک میخواهیم اما در عمل، پیش از اینکه بخواهیم به خدا توکل کنیم، همه جور محکمکاری کردهباشیم، این رویکرد، اعتماد کامل به خدا نیست و نوعی تمسخر خدا به شمار میآید. بایستی به گونهای به خدا ایمان داشتهباشیم که بتوانیم واقعا به او اعتماد کنیم و خیالمان از این اعتماد راحت باشد. بایستی رابطه و باور ما نسبت به خدا به شکلی باشد که تفاوتمان با کسانی که به خدا باور ندارند یا کمباورند ملموس باشد.
اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ
خدایا ما را در راه استوار به پیش بر! ما نیازمند دستگیری و راهنمایی تو هستیم. اگر از مسیر صحیح بندگی تو سر کج کنیم، اهل نجات و رستن از آتش دوزخ نخواهیمبود. از تو میخواهیم که ما را رها نکنی و در مسیر امنی قرار دهی که ما را به مقصد مطلوب برساند. راههای زیادی در اطراف ما وجود دارد و افراد زیادی به ما مشورت و راهنمایی میدهند، اما من میدانم که باید تنها راهنمایم را تو انتخاب کنم و تنها از تو راه درست زندگی را جویا شوم. تو راه درست زندگی را در قرآن به ما نشان دادهای و من باید بیشتر و بیشتر به کتاب تو مراجعه کنم و البته از تو کمک میخواهم که مرا در فهم درست آیات کتابت و عمل به آنها موفق سازی!
صِراطَ الَّذينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ الضَّالِّينَ
خدایا مرا به راهی بدار که راه کسانی است که به آنها نعمت دادهای نه آن کسانی که بر آنها خشم کردهای و نه گمراهان. من باید از این نگران باشم که با وجود اینکه قرآن و نماز میخوانم، ممکن است از جمله کسانی باشم که خداوند بزرگ بر من خشم کرده یا جزء گمراهان باشم. چه کسانی هستند که با وجود نام مسلمانی، مورد خشم و عذاب خدا هستند؟ چه کسانی هستند که با وجود مسلمانی، گمراه هستند. گمراهی یعنی اینکه من راه درست را ندانم. آیا ممکن است راهی که من میپیمایم و گمان میکنم صحیح است، راه گمراهان باشد؟ آيات فراوانی در قرآن وجود دارد که خواندن و اندیشه کردن در آنها، ما را عمیقا نگران خواهدکرد که ای بسا ما جزء کسانی هستیم که خدا به آنها خشم کرده و ایشان را گمراه نامیدهاست، هرچند فکر کنیم که منظور از این کسان، افرادی غیر از ما هستند!
هر بار که این سوره را میخوانم، با توجه به رخدادهای جدیدی که برایم پیش آمده، میتوانم به بعد جدیدی از معنای آیات آن توجه کنم و درسهای آن را در مثالهای جدیدی در زندگیام جاری کنم. هر بار که این سوره را میخوانم، اگر از خدا بخواهم که مرا با این سوره تربیت کند، میتوانم بهره متمایزی از آیات آن بگیرم. و البته همه به این شرط که تلاش کنم آنچه برایم روشن شده را به کار گیرم و حرمت کلام خدا را نگاه دارم.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ
به نام خداوند بخشنده و مهربان. خداوند بزرگ که هم به من و هم به همه مخلوقاتش میبخشد و روزی میدهد و همه ما را میهمان خود کردهاست و او بر ما مهربان است. با نام او و با اجازه او و با اعتماد و تکیه بر او آغاز میکنم و این بهترین نوع آغاز است. نباید بدون یاد او کاری را آغاز کنم و باید در هر آغاز، یاد بخشندگی و مهربانی او باشم و تنها به او امید ببندم.
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمينَ
ستودن و بیان خوبیها مخصوص خداوندی است که جهانیان را پرورش میدهد. هر خوبی در هر کجا و هر کسی هست، از خداست و اوست که آقا و صاحب اختیار همه ساکنان همه جهانهاست و آنها را به نیکویی پرورش و رشد دادهاست. ما هر خوبی که در خود یا دیگران یا حتی زمین و آسمان و گیاهان و حیوانها میبینم، از خدا سرچشمه گرفته و با دیدن هر خوبی، بایستی یاد خدا کنیم و سپاسگزار او باشیم. او ما را با روزی خود و با امکاناتی که در اختیارمان قرار داده پرورش میدهد و از نوزادی تا خردسالی تا کودکی تا نوجوانی تا جوانی تا میانسالی تا سالخوردگی بزرگمان میکند و روح و جسم ما را میهمان نعمتهای خود میسازد.
الرَّحْمنِ الرَّحيمِ
او بخشنده است و او مهربان است. از او بخشندگی را بیاموزیم و به دیگران از آنچه او به ما بخشیده ببخشیم. مهربانی او را ارج نهیم و او را دوست بداریم و در مسیر مورد رضایت او قدم برداریم. دوستان او را دوست بداریم و از دشمنانش دوری گزینیم. به بخشندگی و مهربانی او امید ببندیم و از آن سوء استفاده نکنیم. شکرگزار بخشایش او باشیم تا مشمول قهر او نشویم.
مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ
خدای بزرگ، فرمانروای روز جزا است. روز جزا، فرجام کار ماست. خدا ما را نسبت به رخداد این روز بزرگ هشدار میدهد. روز جزا، روزی است که پس از مرگمان در پیش رو داریم و بسیار به ما نزدیک است. روزی است که سرنوشت ما روشن میشود که آیا اهل نجات و بهشت خواهیمبود یا اهل هلاکت و دوزخ؟ خدای روزیدهنده ما و خدایی که به ما مهربانیهای فراوان کرده، در روز جزا هموست که فرمانرواست و از ما بازخواست میکند که با روزیای که به ما داده چه کردیم؟ پاسخ ما به مهربانی خدا چه بودهاست؟ کسی غیر از خدا، در روز تعیین سرنوشت، قدرت نجات ما را ندارد. در این دنیا بایستی با نگرانی از عاقبت خود و خانوادهمان، امانتدار روزی خدا و قدرشناس مهربانی خدا باشیم.
اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعينُ
ما تنها تو را میپرستیم و تنها از تو کمک میخواهیم. راه نجات ما در روز جزا هم همین است. اگر به کسی غیر از تو ایمان داشتهباشیم یا به کسی غیر از تو امید ببندیم یا به جای اینکه از تو کمک بخواهیم و مسیر مورد رضای تو را بپیماییم، از آفریدگانت کمک بگیریم و به آنها اعتماد کنیم و از آنها راهنمایی بجوییم، نمیتوانیم بگوییم که تنها تو را پرستیدهایم و تنها از تو کمک خواستهایم! اگر خدای بزرگ را به خدایی و فرمانروایی مطلق همه جهان باور داریم، میتوانیم از غیر خدا قطع امید کنیم و تا جایی که قلبمان همراهی میکند به خدا تکیه و توکل کنیم آن هم نه از نوع شعاری بلکه عمیقا و واقعی! اینکه به خدا بگوییم تنها از تو کمک میخواهیم اما در عمل، پیش از اینکه بخواهیم به خدا توکل کنیم، همه جور محکمکاری کردهباشیم، این رویکرد، اعتماد کامل به خدا نیست و نوعی تمسخر خدا به شمار میآید. بایستی به گونهای به خدا ایمان داشتهباشیم که بتوانیم واقعا به او اعتماد کنیم و خیالمان از این اعتماد راحت باشد. بایستی رابطه و باور ما نسبت به خدا به شکلی باشد که تفاوتمان با کسانی که به خدا باور ندارند یا کمباورند ملموس باشد.
اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ
خدایا ما را در راه استوار به پیش بر! ما نیازمند دستگیری و راهنمایی تو هستیم. اگر از مسیر صحیح بندگی تو سر کج کنیم، اهل نجات و رستن از آتش دوزخ نخواهیمبود. از تو میخواهیم که ما را رها نکنی و در مسیر امنی قرار دهی که ما را به مقصد مطلوب برساند. راههای زیادی در اطراف ما وجود دارد و افراد زیادی به ما مشورت و راهنمایی میدهند، اما من میدانم که باید تنها راهنمایم را تو انتخاب کنم و تنها از تو راه درست زندگی را جویا شوم. تو راه درست زندگی را در قرآن به ما نشان دادهای و من باید بیشتر و بیشتر به کتاب تو مراجعه کنم و البته از تو کمک میخواهم که مرا در فهم درست آیات کتابت و عمل به آنها موفق سازی!
صِراطَ الَّذينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ الضَّالِّينَ
خدایا مرا به راهی بدار که راه کسانی است که به آنها نعمت دادهای نه آن کسانی که بر آنها خشم کردهای و نه گمراهان. من باید از این نگران باشم که با وجود اینکه قرآن و نماز میخوانم، ممکن است از جمله کسانی باشم که خداوند بزرگ بر من خشم کرده یا جزء گمراهان باشم. چه کسانی هستند که با وجود نام مسلمانی، مورد خشم و عذاب خدا هستند؟ چه کسانی هستند که با وجود مسلمانی، گمراه هستند. گمراهی یعنی اینکه من راه درست را ندانم. آیا ممکن است راهی که من میپیمایم و گمان میکنم صحیح است، راه گمراهان باشد؟ آيات فراوانی در قرآن وجود دارد که خواندن و اندیشه کردن در آنها، ما را عمیقا نگران خواهدکرد که ای بسا ما جزء کسانی هستیم که خدا به آنها خشم کرده و ایشان را گمراه نامیدهاست، هرچند فکر کنیم که منظور از این کسان، افرادی غیر از ما هستند!
هر بار که این سوره را میخوانم، با توجه به رخدادهای جدیدی که برایم پیش آمده، میتوانم به بعد جدیدی از معنای آیات آن توجه کنم و درسهای آن را در مثالهای جدیدی در زندگیام جاری کنم. هر بار که این سوره را میخوانم، اگر از خدا بخواهم که مرا با این سوره تربیت کند، میتوانم بهره متمایزی از آیات آن بگیرم. و البته همه به این شرط که تلاش کنم آنچه برایم روشن شده را به کار گیرم و حرمت کلام خدا را نگاه دارم.
ما با قرآن چه میکنیم؟!
قرآن کتابی است که خداوند بزرگ برای هدایت ما بر پیامبرمان فروفرستاده و ما بایستی از آن برای زندگی صحیح خود درس بگیریم.
آیا ما قرآن را واقعا در این جایگاه میدانیم؟
تا به حال یک بار همه قرآن را با توجه به معنی آن خواندهایم؟
آیا پاسخ پرسشهای خود را از آیات قرآن میجوییم؟
آیا زندگی خود را با آیات قرآن و مثالهایی که خداوند بزرگ در قرآن بیان کرده و سرگذشتی که از پیشینیان نقل فرموده، مقایسه میکنیم و کژیهایش را اصلاح مینماییم؟
آیا همان قدر که از سخن و تجربه مردم عادی یا حتی متخصصین بشر در رشتهها و زمینههای مختلف استفاده میکنیم، به قرآن هم مراجعه میکنیم؟
آیا همان قدر که مشتاق و پیگیر سخنان افراد سرشناس یا آنهایی که موفق یا جذابشان میدانیم هستیم، علاقمند به مطالعه قرآن هستیم؟
چند ساعت در روز صرف مشاهده یا شنیدن سخنان غیر خدا میکنیم و چند ساعت در روز به سخنان خدا در قرآن گوش میسپاریم؟
قرآن در منزل ما چقدر مورد مراجعه برای راهنمایی روزانه است؟ یا صرفا به عنوان یک کتاب مقدس در جای مخصوصی قرار دارد؟
وقتی قرآن میخوانیم، آیا سخن خدا را میفهمیم یا فقط روخوانی میکنیم و برای ثوابش قرائت میکنیم؟
چقدر برای فهم سخن خدا، حاضر به سرمایهگذاری وقتی شدهایم تا زبان کلام خدا یا همان عربی قرآنی را بیاموزیم؟
روش بهرهمندی از تعالیم قرآن برای یک مسلمان عادی چیست؟
وقتی قرآن میخوانیم، آیا به محتوای آن به عنوان یک متن مقدس و نوعی ورد و رمز نگاه میکنیم یا جویای راهکار برای زندگی خداپسندانه از دل آیات آن هستیم؟
ارتباط ما با قرآن آیا صرفا این است که بدون وضو به آن دست نزنیم، سورههای کوتاه آن را خودمان یا کودکانمان حفظ کنیم، به آن تبرک جوییم و به آن قسم بخوریم، یا متن پرمراجعهای برای ماست که از آن راهکار خوشبختی بجوییم و به آن عمل کنیم؟
ما با قرآن چه میکنیم؟!
قرآن کتابی است که خداوند بزرگ برای هدایت ما بر پیامبرمان فروفرستاده و ما بایستی از آن برای زندگی صحیح خود درس بگیریم.
آیا ما قرآن را واقعا در این جایگاه میدانیم؟
تا به حال یک بار همه قرآن را با توجه به معنی آن خواندهایم؟
آیا پاسخ پرسشهای خود را از آیات قرآن میجوییم؟
آیا زندگی خود را با آیات قرآن و مثالهایی که خداوند بزرگ در قرآن بیان کرده و سرگذشتی که از پیشینیان نقل فرموده، مقایسه میکنیم و کژیهایش را اصلاح مینماییم؟
آیا همان قدر که از سخن و تجربه مردم عادی یا حتی متخصصین بشر در رشتهها و زمینههای مختلف استفاده میکنیم، به قرآن هم مراجعه میکنیم؟
آیا همان قدر که مشتاق و پیگیر سخنان افراد سرشناس یا آنهایی که موفق یا جذابشان میدانیم هستیم، علاقمند به مطالعه قرآن هستیم؟
چند ساعت در روز صرف مشاهده یا شنیدن سخنان غیر خدا میکنیم و چند ساعت در روز به سخنان خدا در قرآن گوش میسپاریم؟
قرآن در منزل ما چقدر مورد مراجعه برای راهنمایی روزانه است؟ یا صرفا به عنوان یک کتاب مقدس در جای مخصوصی قرار دارد؟
وقتی قرآن میخوانیم، آیا سخن خدا را میفهمیم یا فقط روخوانی میکنیم و برای ثوابش قرائت میکنیم؟
چقدر برای فهم سخن خدا، حاضر به سرمایهگذاری وقتی شدهایم تا زبان کلام خدا یا همان عربی قرآنی را بیاموزیم؟
روش بهرهمندی از تعالیم قرآن برای یک مسلمان عادی چیست؟
وقتی قرآن میخوانیم، آیا به محتوای آن به عنوان یک متن مقدس و نوعی ورد و رمز نگاه میکنیم یا جویای راهکار برای زندگی خداپسندانه از دل آیات آن هستیم؟
ارتباط ما با قرآن آیا صرفا این است که بدون وضو به آن دست نزنیم، سورههای کوتاه آن را خودمان یا کودکانمان حفظ کنیم، به آن تبرک جوییم و به آن قسم بخوریم، یا متن پرمراجعهای برای ماست که از آن راهکار خوشبختی بجوییم و به آن عمل کنیم؟
سخن خداوند چگونه است؟
خداوند، سلطان و مالک و خالق همه جهانیان، با فروفرستادن قرآن، این فرصت را به انسان داد تا بتواند مخاطب سخنش باشد، کلامش را بشنود و در زندگیاش به کار گیرد. کلام خداوند، آیات آشکاری است که شفای درد دلهاست، موعظهای از جانب پروردگار است که با نقل داستان گذشتگان و آوردن مثالها و تذکرها، به راهنمایی انسان در مسیر زندگی او میپردازد. مراجعه به قرآن برای اموری که مردم در آن با هم اختلاف نظر دارند موجب رفع اختلاف میشود و آیات آن روشنگر برای همه چیز از نیازهای انسان برای رسیدن به سعادت دنیا و آخرت است. خداوند در قرآن با مژدهدهی به بهشت و خوشبختی و بیم دادن از دوزخ و تیرهبختی به تربیت انسان میپردازد و رمز هدایتگری قرآن را در عمل به آن و پرهیزکاری نهادهاست. (مطالعه بیشتر)
سخن خداوند بزرگ شبیه سخن انسان نیست. راه بهرهمندی از سخن خدا نیز مانند راه آموزش بشری نیست. اگر بخواهیم با آیات نورانی قرآن قلبمان را روشن کنیم، جانمان را شیرین سازیم، از اضطراب و اندوه و افسردگی دور شویم، و از زندگی کمبهای این دنیا کنده شویم و به عالم دیگری ورای این دنیا پا نهیم، باید خدا و سخن او را جدی بگیریم، با قصد عمل و پیروی و ایمان و پرهیزکاری به سوی کلامش برویم؛ باید مشتاق باشیم و در کلمه کلمه کلام او ژرف بنگریم، و در همان حال، خدا را بر حال خود نظارهگر و آگاه بدانیم و از او تمنای دستگیری کنیم.
راه بهرهمندی از سخن خدا، قیل و قال و استدلال و استنتاجی نیست که دل را مشغول خود میسازد و از اصل کلام غافل میکند. راه آن، دل سپردن به سخن خداست، دیدن خود در مقابل خدا، ایمان و اعتماد و محبت نسبت به او، شکر و قدرشناسی و استغفار و شرمندگی، شادمانی از داشتن چنین خدای مهربانی و چنین پیامبر بزرگواری که مکالمه بین آنها راه بهشت را پیش روی ما باز میکند و از آلودگی و فرومایگی این جهان ما را بالا میکشد و دقایقی ما را خدایی میسازد.
وقتی قلب ما سخن خدا را میشنود و شهد شیرین خداشناسی و خداترسی و خدادوستی را در رگهای ما جاری میسازد، اعضاء و جوارح ما که ساخته و پرداخته خدایند، وقتی این پیام توحیدی را دریافت میکنند، گویی جان دوباره میگیرند. بهجای دلمشغولی به دنیا و زرق و برق آن، وقتی دلداده خدا میشویم، هوای تازهای روحمان را مینوازد و بیدار میشویم که بس نیست این همه غرق دنیا بودن؟! بس نیست خفته و غافل بودن؟! بس نیست شبیه دیگر جانداران زیستن و از کمال بلند انسانیت دور ماندن؟! برای چه اینجاییم و کجا رفتهایم؟! سخن خدا، و زنهارهایش، زنگارهای قلب و ذهنمان را پاک کند و ما را بلرزاند و بیدار کند و به عذاب مهیب خدا نهیب زند! آری، سخن خدا جور دیگری است. سخن سلطان و مالک و خالق همه جهانیان است که ما را خطاب میکند و از ما انتظار گوش سپردن دارد. در برابر چنین سخنانی خاضع و شیدا میشویم و جانمان پاکیزه میشود و ناخودآگاه چشمانمان به رسم دلدادگی، اشکبار میشود و اشکهایمان از خدا تمنای بخشش و دستگیری و پناه و بزرگواری میکنند.
سخن خداوند چگونه است؟
خداوند، سلطان و مالک و خالق همه جهانیان، با فروفرستادن قرآن، این فرصت را به انسان داد تا بتواند مخاطب سخنش باشد، کلامش را بشنود و در زندگیاش به کار گیرد. کلام خداوند، آیات آشکاری است که شفای درد دلهاست، موعظهای از جانب پروردگار است که با نقل داستان گذشتگان و آوردن مثالها و تذکرها، به راهنمایی انسان در مسیر زندگی او میپردازد. مراجعه به قرآن برای اموری که مردم در آن با هم اختلاف نظر دارند موجب رفع اختلاف میشود و آیات آن روشنگر برای همه چیز از نیازهای انسان برای رسیدن به سعادت دنیا و آخرت است. خداوند در قرآن با مژدهدهی به بهشت و خوشبختی و بیم دادن از دوزخ و تیرهبختی به تربیت انسان میپردازد و رمز هدایتگری قرآن را در عمل به آن و پرهیزکاری نهادهاست. (مطالعه بیشتر)
سخن خداوند بزرگ شبیه سخن انسان نیست. راه بهرهمندی از سخن خدا نیز مانند راه آموزش بشری نیست. اگر بخواهیم با آیات نورانی قرآن قلبمان را روشن کنیم، جانمان را شیرین سازیم، از اضطراب و اندوه و افسردگی دور شویم، و از زندگی کمبهای این دنیا کنده شویم و به عالم دیگری ورای این دنیا پا نهیم، باید خدا و سخن او را جدی بگیریم، با قصد عمل و پیروی و ایمان و پرهیزکاری به سوی کلامش برویم؛ باید مشتاق باشیم و در کلمه کلمه کلام او ژرف بنگریم، و در همان حال، خدا را بر حال خود نظارهگر و آگاه بدانیم و از او تمنای دستگیری کنیم.
راه بهرهمندی از سخن خدا، قیل و قال و استدلال و استنتاجی نیست که دل را مشغول خود میسازد و از اصل کلام غافل میکند. راه آن، دل سپردن به سخن خداست، دیدن خود در مقابل خدا، ایمان و اعتماد و محبت نسبت به او، شکر و قدرشناسی و استغفار و شرمندگی، شادمانی از داشتن چنین خدای مهربانی و چنین پیامبر بزرگواری که مکالمه بین آنها راه بهشت را پیش روی ما باز میکند و از آلودگی و فرومایگی این جهان ما را بالا میکشد و دقایقی ما را خدایی میسازد.
وقتی قلب ما سخن خدا را میشنود و شهد شیرین خداشناسی و خداترسی و خدادوستی را در رگهای ما جاری میسازد، اعضاء و جوارح ما که ساخته و پرداخته خدایند، وقتی این پیام توحیدی را دریافت میکنند، گویی جان دوباره میگیرند. بهجای دلمشغولی به دنیا و زرق و برق آن، وقتی دلداده خدا میشویم، هوای تازهای روحمان را مینوازد و بیدار میشویم که بس نیست این همه غرق دنیا بودن؟! بس نیست خفته و غافل بودن؟! بس نیست شبیه دیگر جانداران زیستن و از کمال بلند انسانیت دور ماندن؟! برای چه اینجاییم و کجا رفتهایم؟! سخن خدا، و زنهارهایش، زنگارهای قلب و ذهنمان را پاک کند و ما را بلرزاند و بیدار کند و به عذاب مهیب خدا نهیب زند! آری، سخن خدا جور دیگری است. سخن سلطان و مالک و خالق همه جهانیان است که ما را خطاب میکند و از ما انتظار گوش سپردن دارد. در برابر چنین سخنانی خاضع و شیدا میشویم و جانمان پاکیزه میشود و ناخودآگاه چشمانمان به رسم دلدادگی، اشکبار میشود و اشکهایمان از خدا تمنای بخشش و دستگیری و پناه و بزرگواری میکنند.
گلایه پیامبر از ما
پیامبر در روز قیامت اینچنین به پیشگاه خداوند از امت خود شکایت میکند:
وَ قالَ الرَّسُولُ يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورا (فرقان ۳۰)
و پیامبر گوید: پروردگارا! قوم من این قرآن را رها کردند و تنها گذاشتند.
ایشان فرمودند: خانههای خود را با تلاوت قرآن نورانی کنید، و آنها را قبرستان نکنید چونان که یهود و نصارا چنین کردند که در کنیسهها و کلیساها نماز گزاردند و عبادت خدا در خانههایشان را تعطیل کردند. چرا که خانه، وقتی که در آن تلاوت قرآن فراوان شود، خیر آن بسیار گردد و برای اهل آن گشایش حاصل شود و آن خانه برای اهل آسمان بدرخشد چونان که ستارگان برای اهل دنیا میدرخشند.
امیر مؤمنان فرمود: خانهای که در آن قرآن خواندهمیشود و خدای بزرگ یاد میگردد، برکتش فراوان گردد و فرشتگان در آن حضور یابند و شیطانها از آن دور شوند، و برای اهل آسمان میدرخشد چونان که ستارگان برای اهل زمین میدرخشند. و خانهای که در آن قرآن خواندهنمیشود و خدای بزرگ یاد نمیگردد، برکتش کم شود و فرشتگان از آن دور شوند و شیطانها در آن حضور یابند.
گلایه پیامبر از ما
پیامبر در روز قیامت اینچنین به پیشگاه خداوند از امت خود شکایت میکند:
وَ قالَ الرَّسُولُ يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورا (فرقان ۳۰)
و پیامبر گوید: پروردگارا! قوم من این قرآن را رها کردند و تنها گذاشتند.
ایشان فرمودند: خانههای خود را با تلاوت قرآن نورانی کنید، و آنها را قبرستان نکنید چونان که یهود و نصارا چنین کردند که در کنیسهها و کلیساها نماز گزاردند و عبادت خدا در خانههایشان را تعطیل کردند. چرا که خانه، وقتی که در آن تلاوت قرآن فراوان شود، خیر آن بسیار گردد و برای اهل آن گشایش حاصل شود و آن خانه برای اهل آسمان بدرخشد چونان که ستارگان برای اهل دنیا میدرخشند.
امیر مؤمنان فرمود: خانهای که در آن قرآن خواندهمیشود و خدای بزرگ یاد میگردد، برکتش فراوان گردد و فرشتگان در آن حضور یابند و شیطانها از آن دور شوند، و برای اهل آسمان میدرخشد چونان که ستارگان برای اهل زمین میدرخشند. و خانهای که در آن قرآن خواندهنمیشود و خدای بزرگ یاد نمیگردد، برکتش کم شود و فرشتگان از آن دور شوند و شیطانها در آن حضور یابند.
چگونه در قرآن تدبر کنیم
هر یک از ما مخاطب خداوند در آیات قرآن هستیم. هر بار که هر آیه را بخوانیم، اگر خدا بخواهد، معنا و کاربرد جدیدی از آن را به ما نشان میدهد. این گونه نیست که افرادی قرآن را بخوانند و برداشتهای خود را برای ما بیان کنند و این برای ما کافی باشد. بلکه بایستی بدون واسطهی افکار افراد غیرمعصوم، با کلام خدا مواجه شویم و از خدا به این طریق هدایت جوییم.
قرآن برای پرهیزکاران هدایتگر است. اگر به درسهای خدا در قرآن عمل نکنیم، قرآن دستگیر ما نخواهدبود. عمل به تعالیم قرآن نشانگر ایمان ما به خداست و بیتوجهی به درسهای قرآن، بیاهمیتی به خدا و نوعی رویگردانی نسبت به اوست. برای بهرهمندی از هدایت قرآن بایستی حرمت سخن خدا را نگاه داریم و آن را بسیار جدی بگیریم و دغدغه عمل به آن را داشتهباشیم.
قرآن به زبان عربی واضح نازل شده و شایسته است هر مسلمان برای آموختن زبان قرآن وقت و مال خود را هزینه کند تا بتواند بدون واسطه مترجمین قرآن، با کلام خدا روبرو شود. امام صادق علیه السلام میفرمایند: عربی را یاد بگیرید که عربی زبانی است که خداوند به وسیله آن با آفریدگانش سخن گفتهاست. (خصال ص ۲۵۸)
هر جا که معنای آیه یا بخشی از آیه را متوجه نمیشویم، میتوانیم به کتاب لغت مراجعه کنیم. راهکار دیگر، مراجعه به ترجمههای موجود است. این ترجمهها هر چند کاملا دقیق و صحیح نیستند اما هر چه باشند از خواندن بدون فهم قرآن بهترند. مهم این است که بعد از خواندن ترجمه هر آیه، مدتی در معنای آیه تأمل کنیم و ببینیم چه درسهایی از آن ناظر به زندگی خودمان میگیریم.
خداوند پیامبر را به عنوان الگوی ما در زندگی معرفی کرده و در قرآن بخشهایی از زندگی او و مکالمات خود با او را برای ما به یادگار گذاشته. ما میتوانیم وقتی به این آیات میرسیم، پیامبر خدا را در نظر بگیریم و تلاش کنیم تا نگرش و رفتار خود را شبیه او سازیم.
بسیاری از دردهای انسان منشأ درونی دارد. اگر قلب انسان آرام و مطمئن باشد و مبتلای به اضطراب و نگرانی نباشد، حال و روز انسان چه روح و چه جسمش بسیار بهتر است. قرآن با یادآوری بزرگی و مهربانی خداوند و زندگانیای که ایمان به خدا به انسان میدهد، قلب انسان را از شک و تردید و اضطراب و ترس و غفلت در میآورد. به این ترتیب، تدبر در آیات قرآن موجب شفای درد دلها و سلامتی و شادابی روح و جسم انسان میشود.
سرگذشت پیامبران و اقوام پیشین برای این در قرآن آمده که ما از آن درس بگیریم و بدانیم که اگر ما هم شبیه آنها به خدا کمتوجه باشیم و گناه کنیم و قدردان نعمتهای خدا نباشیم، ما هم سرنوشتی شبیه آنها خواهیمداشت و خداوند ما را نیز به انواع مشکلات و عذابها گرفتار خواهدکرد. به داستانهای قرآن به عنوان درس عبرت بنگریم و آنها را با زندگی خود تطبیق دهیم و از عواقب شوم آن بهراسیم.
ما معنای همه آیات قرآن را متوجه نمیشویم. کلام خدا فرای کلام بشر است. بسیار پیش میآید که علی رغم تلاشی که میکنیم، معنای بخشی از یک آیه یا تمام آن آیه را متوجه نمیشویم. اگر معنای آیهای برایمان روشن نبود، از آن آیه عبور کنیم و از خدا بخواهیم که معنای آن را برایمان روشن کند؛ اما از گمانهزنی و ابراز نظر شخصی درباره معنای آن پرهیز کنیم.
پیامبر و جانشینان ایشان بهترین توضیح دهندگان قرآن هستند. از آنجا که پیامبر و امامان بهترین شاگردان قرآن بودهاند، گفتار و رفتار ایشان توضیح درسهای قرآن به شمار میآید. برای فهم بهتر آیات قرآن میتوانیم به سخنانی که از ایشان در کتابهای اصلی روایی نظیر کتاب کافی گرد آمده هم مراجعه کنیم.
برداشت ما از آیات قرآن ضرورتا صحیح نیست. جا دارد همواره از خدا و از حجت زنده او، امام عصر بخواهیم که راه درست بندگی را برایمان روشن کنند. همواره آماده باشیم تا برداشتهای قبلی خود را اصلاح کنیم و نسبت به آنها تعصب نداشتهباشیم.
هرگز نباید برای فهم آیات قرآن فرد یا افرادی را دنبال کنیم. انسانها همگی خطاکارند و ما مجاز نیستیم جز معصومین از کسی برای پیمودن راه هدایت و سعادت پیروی کنیم. اگر هم خواستیم از کسی سخنی بشنویم بایستی از او بخواهیم که ابتدا سخن یا برداشت خودش را به ما نگوید بلکه آیه یا روایت مورد نظرش را برایمان بیان کند و ما خود مسئول برداشت خود از آن آیه و روایت خواهیمبود، هرچند مانعی ندارد که برداشتهای دیگران را نیز بشنویم و بسنجیم.
هر تلنگری که از آیات قرآن دریافت کردیم را جدی بگیریم، حتی اگر مخاطب خدا در آن آیه کافران یا منافقان یا اهل کتاب باشد. اگر هنگام خواندن اوصاف کافران یا بدکاران دیدیم که حال ما با بخشی از آیه تطبیق میکند و با بخش دیگر تطبیق نمیکند، ممکن است ما به همان اندازه، منظور خدای بزرگ و بلندمرتبه باشیم و باید از تهدیدهای خدا بهراسیم.
شیطان بر سر راه ما برای دور کردن ما از مسیر بندگی خداست. او ما را به روشهای مختلف از تدبر و تذکر نسبت به آیات قرآن دور میکند. گاه وقتی آیهای میخوانیم و درباره آن تأمل میکنیم، ما را متوجه جاذبههایی نظیر رمز و رازهای واژگان یا تعابیر آیه میکند و ما را از توجه به پیام اصلی آیه و تحول ناظر به آن باز میدارد. گاه ما را از درک معنا یا مصداق آیه ناامید میکند. گاه فکر ما را درگیر شنیدهها و اطلاعات قبلی ما نسبت به موضوع آیه میکند تا از حال توجه نسبت به کلام خدا با ما در آن لحظه غافل شویم. گاه به ما حال کسالت را القا میکند تا زمان کافی برای نگریستن در آیه و آیات قبل و بعد مرتبط با آن را صرف نکنیم و سرسری و بدون نتیجهگیری درست برای زندگیمان از آن آیات عبور کنیم. بایستی از شر شیطان به خدا پناه ببریم و همواره تلاش کنیم با حضور قلب در جلسه با خدا شرکت کنیم و از او تمنای هدایت و دستگیری و دوری از خطا و خطر داشتهباشیم.
چگونه در قرآن تدبر کنیم
هر یک از ما مخاطب خداوند در آیات قرآن هستیم. هر بار که هر آیه را بخوانیم، اگر خدا بخواهد، معنا و کاربرد جدیدی از آن را به ما نشان میدهد. این گونه نیست که افرادی قرآن را بخوانند و برداشتهای خود را برای ما بیان کنند و این برای ما کافی باشد. بلکه بایستی بدون واسطهی افکار افراد غیرمعصوم، با کلام خدا مواجه شویم و از خدا به این طریق هدایت جوییم.
قرآن برای پرهیزکاران هدایتگر است. اگر به درسهای خدا در قرآن عمل نکنیم، قرآن دستگیر ما نخواهدبود. عمل به تعالیم قرآن نشانگر ایمان ما به خداست و بیتوجهی به درسهای قرآن، بیاهمیتی به خدا و نوعی رویگردانی نسبت به اوست. برای بهرهمندی از هدایت قرآن بایستی حرمت سخن خدا را نگاه داریم و آن را بسیار جدی بگیریم و دغدغه عمل به آن را داشتهباشیم.
قرآن به زبان عربی واضح نازل شده و شایسته است هر مسلمان برای آموختن زبان قرآن وقت و مال خود را هزینه کند تا بتواند بدون واسطه مترجمین قرآن، با کلام خدا روبرو شود. امام صادق علیه السلام میفرمایند: عربی را یاد بگیرید که عربی زبانی است که خداوند به وسیله آن با آفریدگانش سخن گفتهاست. (خصال ص ۲۵۸)
هر جا که معنای آیه یا بخشی از آیه را متوجه نمیشویم، میتوانیم به کتاب لغت مراجعه کنیم. راهکار دیگر، مراجعه به ترجمههای موجود است. این ترجمهها هر چند کاملا دقیق و صحیح نیستند اما هر چه باشند از خواندن بدون فهم قرآن بهترند. مهم این است که بعد از خواندن ترجمه هر آیه، مدتی در معنای آیه تأمل کنیم و ببینیم چه درسهایی از آن ناظر به زندگی خودمان میگیریم.
خداوند پیامبر را به عنوان الگوی ما در زندگی معرفی کرده و در قرآن بخشهایی از زندگی او و مکالمات خود با او را برای ما به یادگار گذاشته. ما میتوانیم وقتی به این آیات میرسیم، پیامبر خدا را در نظر بگیریم و تلاش کنیم تا نگرش و رفتار خود را شبیه او سازیم.
بسیاری از دردهای انسان منشأ درونی دارد. اگر قلب انسان آرام و مطمئن باشد و مبتلای به اضطراب و نگرانی نباشد، حال و روز انسان چه روح و چه جسمش بسیار بهتر است. قرآن با یادآوری بزرگی و مهربانی خداوند و زندگانیای که ایمان به خدا به انسان میدهد، قلب انسان را از شک و تردید و اضطراب و ترس و غفلت در میآورد. به این ترتیب، تدبر در آیات قرآن موجب شفای درد دلها و سلامتی و شادابی روح و جسم انسان میشود.
سرگذشت پیامبران و اقوام پیشین برای این در قرآن آمده که ما از آن درس بگیریم و بدانیم که اگر ما هم شبیه آنها به خدا کمتوجه باشیم و گناه کنیم و قدردان نعمتهای خدا نباشیم، ما هم سرنوشتی شبیه آنها خواهیمداشت و خداوند ما را نیز به انواع مشکلات و عذابها گرفتار خواهدکرد. به داستانهای قرآن به عنوان درس عبرت بنگریم و آنها را با زندگی خود تطبیق دهیم و از عواقب شوم آن بهراسیم.
ما معنای همه آیات قرآن را متوجه نمیشویم. کلام خدا فرای کلام بشر است. بسیار پیش میآید که علی رغم تلاشی که میکنیم، معنای بخشی از یک آیه یا تمام آن آیه را متوجه نمیشویم. اگر معنای آیهای برایمان روشن نبود، از آن آیه عبور کنیم و از خدا بخواهیم که معنای آن را برایمان روشن کند؛ اما از گمانهزنی و ابراز نظر شخصی درباره معنای آن پرهیز کنیم.
پیامبر و جانشینان ایشان بهترین توضیح دهندگان قرآن هستند. از آنجا که پیامبر و امامان بهترین شاگردان قرآن بودهاند، گفتار و رفتار ایشان توضیح درسهای قرآن به شمار میآید. برای فهم بهتر آیات قرآن میتوانیم به سخنانی که از ایشان در کتابهای اصلی روایی نظیر کتاب کافی گرد آمده هم مراجعه کنیم.
برداشت ما از آیات قرآن ضرورتا صحیح نیست. جا دارد همواره از خدا و از حجت زنده او، امام عصر بخواهیم که راه درست بندگی را برایمان روشن کنند. همواره آماده باشیم تا برداشتهای قبلی خود را اصلاح کنیم و نسبت به آنها تعصب نداشتهباشیم.
هرگز نباید برای فهم آیات قرآن فرد یا افرادی را دنبال کنیم. انسانها همگی خطاکارند و ما مجاز نیستیم جز معصومین از کسی برای پیمودن راه هدایت و سعادت پیروی کنیم. اگر هم خواستیم از کسی سخنی بشنویم بایستی از او بخواهیم که ابتدا سخن یا برداشت خودش را به ما نگوید بلکه آیه یا روایت مورد نظرش را برایمان بیان کند و ما خود مسئول برداشت خود از آن آیه و روایت خواهیمبود، هرچند مانعی ندارد که برداشتهای دیگران را نیز بشنویم و بسنجیم.
هر تلنگری که از آیات قرآن دریافت کردیم را جدی بگیریم، حتی اگر مخاطب خدا در آن آیه کافران یا منافقان یا اهل کتاب باشد. اگر هنگام خواندن اوصاف کافران یا بدکاران دیدیم که حال ما با بخشی از آیه تطبیق میکند و با بخش دیگر تطبیق نمیکند، ممکن است ما به همان اندازه، منظور خدای بزرگ و بلندمرتبه باشیم و باید از تهدیدهای خدا بهراسیم.
شیطان بر سر راه ما برای دور کردن ما از مسیر بندگی خداست. او ما را به روشهای مختلف از تدبر و تذکر نسبت به آیات قرآن دور میکند. گاه وقتی آیهای میخوانیم و درباره آن تأمل میکنیم، ما را متوجه جاذبههایی نظیر رمز و رازهای واژگان یا تعابیر آیه میکند و ما را از توجه به پیام اصلی آیه و تحول ناظر به آن باز میدارد. گاه ما را از درک معنا یا مصداق آیه ناامید میکند. گاه فکر ما را درگیر شنیدهها و اطلاعات قبلی ما نسبت به موضوع آیه میکند تا از حال توجه نسبت به کلام خدا با ما در آن لحظه غافل شویم. گاه به ما حال کسالت را القا میکند تا زمان کافی برای نگریستن در آیه و آیات قبل و بعد مرتبط با آن را صرف نکنیم و سرسری و بدون نتیجهگیری درست برای زندگیمان از آن آیات عبور کنیم. بایستی از شر شیطان به خدا پناه ببریم و همواره تلاش کنیم با حضور قلب در جلسه با خدا شرکت کنیم و از او تمنای هدایت و دستگیری و دوری از خطا و خطر داشتهباشیم.
آیات آغازین سوره ملک
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ
تَبارَكَ الَّذي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَديرٌ (۱)
پاک و پربرکت است آن که فرمانروایی (بر جهان هستی) به دست اوست، و او بر همه چیز تواناست.
وه، چه پادشاهی! چه قدرتمند! چه بندهنواز! چه توانا به اداره نیکوی همه جهان! این همه روزیخوار و این همه رخداد و این همه شگفتی!
پس همه چیز در اختیار خداست. پس بهتر است در زندگی فقط در پی تأمین رضایت او باشم و همه چیز را فقط از او بخواهم. هر کاری از او بر میآید و بر حل مشکلات من توانا است و خیلی بیشتر از آن هم میتواند.
الَّذي خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزيزُ الْغَفُورُ (۲)
همان که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک نیکوعملترید، و اوست که توانمند و بسیار آمرزنده است.
کدام یک از ما نیکوعملتر است؟ پس تنها عمل نیکو کافی نیست، چگونه عملم را نیکوتر کنم؟
الَّذي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً ما تَرى في خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ (۳)
آن که هفت آسمان را طبقهبندیشده آفرید، در آفرینش خدای رحمان هیچ ناهمگونی و بینظمی نمیبینی، پس دیده بگردان آیا هیچ نقص و خللی میبینی؟!
ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَ هُوَ حَسيرٌ (۴)
سپس بارها دیده بگردان تا دیدهات خوار و فرومانده به سویت باز گردد.
دعوت خدا به دیدن بزرگی خلقت خودش جدی است! من چقدر این دعوت را جدی گرفتهام؟
آیا به همان شکل که خدا از من خواسته دقیق در آفرینشش بنگرم مینگرم؟! آیا به نتیجهای که خدا خواسته که احساس کوچکی و خواری در برابر عظمت خلقتش بکنم میرسم؟
وَ لَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابيحَ وَ جَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطينِ وَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذابَ السَّعيرِ (۵)
و همانا نزدیکترین آسمان را به چراغهایی (از ستارگان) آراستیم و آنها را تیرهای طرد و راندن شیاطین ساختیم، و برای آنان عذاب آتش افروخته آماده کردهایم.
وَ لِلَّذينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصيرُ (۶)
و برای آنان که به پروردگار خود کافر شدند عذاب دوزخ است، و آن بد فرجامی است.
آیا من اگر چنان که خدا فرموده به آفرینشش ننگرم و چونان نتیجهای نگیرم، از نظر خدا کافر به شمار میآیم؟
إِذا أُلْقُوا فيها سَمِعُوا لَها شَهيقاً وَ هِيَ تَفُورُ (۷)
هر گاه در آن افتند از آن نعرهای دلخراش بشنوند در حالی که میجوشد.
تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّما أُلْقِيَ فيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَذيرٌ (۸)
نزدیک است از خشم منفجر شود، هر گاه گروهی در آن افتند نگاهبانانش از آنان پرسند: مگر بیمدهندهای نزد شما نیامد؟
قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذيرٌ فَكَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ في ضَلالٍ كَبيرٍ (۹)
گویند: چرا، قطعا بیمدهندهای نزد ما آمد ولی ما تکذیب نمودیم و گفتیم: خدا هیچ چیز فرو نفرستادهاست، شما جز در گمراهی آشکاری نیستید.
بیمدهنده ما کیست؟ چقدر به بیمهایش گوش دادهایم؟ چقدر فکرمان درگیر بیمهای اوست؟
اگر بیمهای او را جدی نمیگیریم یا حتی اگر دنبال شنیدن و بازشنیدن و پیگیری بیمهای او نیستیم، آیا ما از تکذیبکنندگان او به شمار نمیآییم؟
وَ قالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا في أَصْحابِ السَّعيرِ (۱۰)
و گویند: اگر ما میشنیدیم یا خردمندی میکردیم در زمره دوزخیان نبودیم.
آیا انسان عاقل میتواند چنین بیم مهیبی، یعنی آتش جاودان را بشنود و نادیده بگیرد؟
اگر من بیمهای پیامبر خدا را نادیده یا کماهمیت می انگارم، عاقل به شمار میآیم؟
اگر بدانم فردا که صبح شود ممکن است عمرم به پایان برسد و چون از قبر درآیم به حکم این آیات وارد دوزخ بشوم، و باز هم به بیمهای پیامبر توجه لازم را نکنم، آیا سزاوار چنان عذابی نخواهمبود؟
فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعيرِ (۱۱)
پس به گناه خویش اعتراف کردند، پس نابودی باد بر دوزخیان!
إِنَّ الَّذينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ كَبيرٌ (۱۲)
قطعا کسانی که در نهان از پروردگارشان میترسند، آمرزش و پاداشی بزرگ دارند.
من در پنهان، چقدر از خدا میترسم؟ وقتی تنها هستم، یا درون دلم، چقدر از خدا میترسم؟
وَ أَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَليمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (۱۳)
و گفتارتان را پنهان دارید یا آشکار کنید، او به اسرار سینهها داناست.
أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطيفُ الْخَبيرُ (۱۴)
آیا نمیداند کسی که آفریدهاست، با آن که اوست که دقیق و آگاه است؟!
آیات آغازین سوره ملک
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ
تَبارَكَ الَّذي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَديرٌ (۱)
پاک و پربرکت است آن که فرمانروایی (بر جهان هستی) به دست اوست، و او بر همه چیز تواناست.
وه، چه پادشاهی! چه قدرتمند! چه بندهنواز! چه توانا به اداره نیکوی همه جهان! این همه روزیخوار و این همه رخداد و این همه شگفتی!
پس همه چیز در اختیار خداست. پس بهتر است در زندگی فقط در پی تأمین رضایت او باشم و همه چیز را فقط از او بخواهم. هر کاری از او بر میآید و بر حل مشکلات من توانا است و خیلی بیشتر از آن هم میتواند.
الَّذي خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزيزُ الْغَفُورُ (۲)
همان که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک نیکوعملترید، و اوست که توانمند و بسیار آمرزنده است.
کدام یک از ما نیکوعملتر است؟ پس تنها عمل نیکو کافی نیست، چگونه عملم را نیکوتر کنم؟
الَّذي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً ما تَرى في خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ (۳)
آن که هفت آسمان را طبقهبندیشده آفرید، در آفرینش خدای رحمان هیچ ناهمگونی و بینظمی نمیبینی، پس دیده بگردان آیا هیچ نقص و خللی میبینی؟!
ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَ هُوَ حَسيرٌ (۴)
سپس بارها دیده بگردان تا دیدهات خوار و فرومانده به سویت باز گردد.
دعوت خدا به دیدن بزرگی خلقت خودش جدی است! من چقدر این دعوت را جدی گرفتهام؟
آیا به همان شکل که خدا از من خواسته دقیق در آفرینشش بنگرم مینگرم؟! آیا به نتیجهای که خدا خواسته که احساس کوچکی و خواری در برابر عظمت خلقتش بکنم میرسم؟
وَ لَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابيحَ وَ جَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطينِ وَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذابَ السَّعيرِ (۵)
و همانا نزدیکترین آسمان را به چراغهایی (از ستارگان) آراستیم و آنها را تیرهای طرد و راندن شیاطین ساختیم، و برای آنان عذاب آتش افروخته آماده کردهایم.
وَ لِلَّذينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصيرُ (۶)
و برای آنان که به پروردگار خود کافر شدند عذاب دوزخ است، و آن بد فرجامی است.
آیا من اگر چنان که خدا فرموده به آفرینشش ننگرم و چونان نتیجهای نگیرم، از نظر خدا کافر به شمار میآیم؟
إِذا أُلْقُوا فيها سَمِعُوا لَها شَهيقاً وَ هِيَ تَفُورُ (۷)
هر گاه در آن افتند از آن نعرهای دلخراش بشنوند در حالی که میجوشد.
تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّما أُلْقِيَ فيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَذيرٌ (۸)
نزدیک است از خشم منفجر شود، هر گاه گروهی در آن افتند نگاهبانانش از آنان پرسند: مگر بیمدهندهای نزد شما نیامد؟
قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذيرٌ فَكَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ في ضَلالٍ كَبيرٍ (۹)
گویند: چرا، قطعا بیمدهندهای نزد ما آمد ولی ما تکذیب نمودیم و گفتیم: خدا هیچ چیز فرو نفرستادهاست، شما جز در گمراهی آشکاری نیستید.
بیمدهنده ما کیست؟ چقدر به بیمهایش گوش دادهایم؟ چقدر فکرمان درگیر بیمهای اوست؟
اگر بیمهای او را جدی نمیگیریم یا حتی اگر دنبال شنیدن و بازشنیدن و پیگیری بیمهای او نیستیم، آیا ما از تکذیبکنندگان او به شمار نمیآییم؟
وَ قالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا في أَصْحابِ السَّعيرِ (۱۰)
و گویند: اگر ما میشنیدیم یا خردمندی میکردیم در زمره دوزخیان نبودیم.
آیا انسان عاقل میتواند چنین بیم مهیبی، یعنی آتش جاودان را بشنود و نادیده بگیرد؟
اگر من بیمهای پیامبر خدا را نادیده یا کماهمیت می انگارم، عاقل به شمار میآیم؟
اگر بدانم فردا که صبح شود ممکن است عمرم به پایان برسد و چون از قبر درآیم به حکم این آیات وارد دوزخ بشوم، و باز هم به بیمهای پیامبر توجه لازم را نکنم، آیا سزاوار چنان عذابی نخواهمبود؟
فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعيرِ (۱۱)
پس به گناه خویش اعتراف کردند، پس نابودی باد بر دوزخیان!
إِنَّ الَّذينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ كَبيرٌ (۱۲)
قطعا کسانی که در نهان از پروردگارشان میترسند، آمرزش و پاداشی بزرگ دارند.
من در پنهان، چقدر از خدا میترسم؟ وقتی تنها هستم، یا درون دلم، چقدر از خدا میترسم؟
وَ أَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَليمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (۱۳)
و گفتارتان را پنهان دارید یا آشکار کنید، او به اسرار سینهها داناست.
أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطيفُ الْخَبيرُ (۱۴)
آیا نمیداند کسی که آفریدهاست، با آن که اوست که دقیق و آگاه است؟!
آیات توصیف مؤمنان در سوره معارج
إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً (۱۹)
همانا آدمی حریص و کمطاقت آفریده شدهاست.
إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً (۲۰)
چون او را بدی رسد بیتاب است.
وَ إِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً (۲۱)
و چون او را خوبی رسد، بازدارنده و بخیل است.
إِلاَّ الْمُصَلِّينَ (۲۲)
مگر نمازگزاران و کسانی که به خدا توجه میکنند.
الَّذينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ دائِمُونَ (۲۳)
آنان که بر نمازشان و توجهشان نسبت به خدا مداومت دارند.
من در طول شبانه روز چقدر مشغول نماز هستم؟ آیا از دید ناظر بیرونی، من مدام در حال نماز و توجه به خدا هستم؟
وَ الَّذينَ في أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ (۲۴)
و آنان که در اموالشان حقی مشخص است.
لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ (۲۵)
برای درخواستکننده و برای فقیر.
آیا هر درآمدی که دارم، بخشی از آن را به نیازمندان میبخشم؟
آیا از نظر من، بخشی از مالم حق نیازمندان است که متعلق به من نیست؟ چقدر در رساندن این حق به صاحبش شتاب میکنم؟ و وقتی حقش را به او میدهم، به شکلی است که مشخص است آن مال، حق اوست یا اینکه او فکر میکند من از مال خودم به او دادهام؟
وَ الَّذينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ (۲۶)
و آنان که روز جزا را راست میشمارند.
وَ الَّذينَ هُمْ مِنْ عَذابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (۲۷)
و آنان که از عذاب پروردگارشان بیمناکاند.
کسی که از عذاب خدا در هراس است، چه حالی دارد؟
إِنَّ عَذابَ رَبِّهِمْ غَيْرُ مَأْمُونٍ (۲۸)
چرا که از عذاب پروردگارشان ایمنی نیست.
این خطاب خدا به مؤمنان درستکار است. مؤمنان درستکار با همه بندگی خدا که میکنند، لزوما از عذاب خدا در امان نیستند. به همین خاطر عمیقا نگران و بیتاب از عذاب جهنم هستند. من اصلا شبیه به این گونه مردم هستم؟ اصلا برایم مهم است که باشم؟
وَ الَّذينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ (۲۹)
و آنان که دامان خویش نگاه دارند.
إِلاَّ عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومينَ (۳۰)
مگر از همسران یا کنیزان خود که در آن موارد قابل سرزنش نیستند.
فَمَنِ ابْتَغى وَراءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ العادُونَ (۳۱)
پس هر که بیش از اینها را بخواهد، پس آنان همان تجاوزگرانند.
وَ الَّذينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ (۳۲)
و آنان که به امانتها و پیمانهای خود پایبندند.
وَ الَّذينَ هُمْ بِشَهاداتِهِمْ قائِمُونَ (۳۳)
و آنان که به ادای گواهیهای خود برمیخیزند.
وَ الَّذينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ (۳۴)
و آنان که بر نمازشان و توجهشان به خدا محافظت میکنند.
أُولئِكَ في جَنَّاتٍ مُكْرَمُونَ (۳۵)
آنان در باغهایی گرامی و محترمند.
آیات توصیف مؤمنان در سوره معارج
إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً (۱۹)
همانا آدمی حریص و کمطاقت آفریده شدهاست.
إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً (۲۰)
چون او را بدی رسد بیتاب است.
وَ إِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً (۲۱)
و چون او را خوبی رسد، بازدارنده و بخیل است.
إِلاَّ الْمُصَلِّينَ (۲۲)
مگر نمازگزاران و کسانی که به خدا توجه میکنند.
الَّذينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ دائِمُونَ (۲۳)
آنان که بر نمازشان و توجهشان نسبت به خدا مداومت دارند.
من در طول شبانه روز چقدر مشغول نماز هستم؟ آیا از دید ناظر بیرونی، من مدام در حال نماز و توجه به خدا هستم؟
وَ الَّذينَ في أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ (۲۴)
و آنان که در اموالشان حقی مشخص است.
لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ (۲۵)
برای درخواستکننده و برای فقیر.
آیا هر درآمدی که دارم، بخشی از آن را به نیازمندان میبخشم؟
آیا از نظر من، بخشی از مالم حق نیازمندان است که متعلق به من نیست؟ چقدر در رساندن این حق به صاحبش شتاب میکنم؟ و وقتی حقش را به او میدهم، به شکلی است که مشخص است آن مال، حق اوست یا اینکه او فکر میکند من از مال خودم به او دادهام؟
وَ الَّذينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ (۲۶)
و آنان که روز جزا را راست میشمارند.
وَ الَّذينَ هُمْ مِنْ عَذابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (۲۷)
و آنان که از عذاب پروردگارشان بیمناکاند.
کسی که از عذاب خدا در هراس است، چه حالی دارد؟
إِنَّ عَذابَ رَبِّهِمْ غَيْرُ مَأْمُونٍ (۲۸)
چرا که از عذاب پروردگارشان ایمنی نیست.
این خطاب خدا به مؤمنان درستکار است. مؤمنان درستکار با همه بندگی خدا که میکنند، لزوما از عذاب خدا در امان نیستند. به همین خاطر عمیقا نگران و بیتاب از عذاب جهنم هستند. من اصلا شبیه به این گونه مردم هستم؟ اصلا برایم مهم است که باشم؟
وَ الَّذينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ (۲۹)
و آنان که دامان خویش نگاه دارند.
إِلاَّ عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومينَ (۳۰)
مگر از همسران یا کنیزان خود که در آن موارد قابل سرزنش نیستند.
فَمَنِ ابْتَغى وَراءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ العادُونَ (۳۱)
پس هر که بیش از اینها را بخواهد، پس آنان همان تجاوزگرانند.
وَ الَّذينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ (۳۲)
و آنان که به امانتها و پیمانهای خود پایبندند.
وَ الَّذينَ هُمْ بِشَهاداتِهِمْ قائِمُونَ (۳۳)
و آنان که به ادای گواهیهای خود برمیخیزند.
وَ الَّذينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ (۳۴)
و آنان که بر نمازشان و توجهشان به خدا محافظت میکنند.
أُولئِكَ في جَنَّاتٍ مُكْرَمُونَ (۳۵)
آنان در باغهایی گرامی و محترمند.
خودارزیابی
- آیا قصد دارم بیش از پیش به قرآن مراجعه کنم؟
- آیا قرآن را با درک معنای آن خواهمخواند؟
- آیا در پی خواندن هر آیه، قدری تأمل خواهمکرد و در پی رهنمودهای خدا برای زندگیام خواهمگشت؟
- آیا مطالبی که در جهان پیرامون، اعم از سخن اندیشمندان یا دانشمندان و تجربیات مردمان، میشنوم را با درکم از تعالیم قرآن مقایسه خواهمکرد یا بدون این مقایسه دنبال خواهمنمود؟
- میزان مراجعهام به منابع دانش و رهنمودهای بشری بیشتر خواهدبود یا به کتاب آسمانی؟
- آیا برای درک تعالیم قرآن به دعوت مستقیم خدا برای تدبر در آیاتش پاسخ خواهمداد یا درکم را از طریق افکار اندیشمندان حاصل خواهمکرد؟
- برنامهای برای آموختن زبان قرآن مد نظر گرفتهام؟
- برای عمل به تعالیم قرآن و خدایی شدن و دور شدن از دنیاپرستی و گناه و نزدیک شدن به مسلمانی قرآنی چه کاری در سر دارم؟
مرگ نزدیک است، فرصت اندک است، هشدارهای خدا جدی است، و محاسبه و مطالبه خدا در قیامت سخت و سهمگین است تا حدی که برترین خلق خدا، پیامبر مصطفی و اهل بیت او از آن بیمناکند، آیا بیدار میشویم؟
خودارزیابی
- آیا قصد دارم بیش از پیش به قرآن مراجعه کنم؟
- آیا قرآن را با درک معنای آن خواهمخواند؟
- آیا در پی خواندن هر آیه، قدری تأمل خواهمکرد و در پی رهنمودهای خدا برای زندگیام خواهمگشت؟
- آیا مطالبی که در جهان پیرامون، اعم از سخن اندیشمندان یا دانشمندان و تجربیات مردمان، میشنوم را با درکم از تعالیم قرآن مقایسه خواهمکرد یا بدون این مقایسه دنبال خواهمنمود؟
- میزان مراجعهام به منابع دانش و رهنمودهای بشری بیشتر خواهدبود یا به کتاب آسمانی؟
- آیا برای درک تعالیم قرآن به دعوت مستقیم خدا برای تدبر در آیاتش پاسخ خواهمداد یا درکم را از طریق افکار اندیشمندان حاصل خواهمکرد؟
- برنامهای برای آموختن زبان قرآن مد نظر گرفتهام؟
- برای عمل به تعالیم قرآن و خدایی شدن و دور شدن از دنیاپرستی و گناه و نزدیک شدن به مسلمانی قرآنی چه کاری در سر دارم؟
مرگ نزدیک است، فرصت اندک است، هشدارهای خدا جدی است، و محاسبه و مطالبه خدا در قیامت سخت و سهمگین است تا حدی که برترین خلق خدا، پیامبر مصطفی و اهل بیت او از آن بیمناکند، آیا بیدار میشویم؟